અમેરિકામાં ખીચડી અને કઢી

૧૯૬૮

મફત પટેલ, ત્રેવીસ જ વર્ષની ઉમરે તમે અમેરિકાની ઇન્ડિયાના યુનિ.માં MBA નું ભણવા આવ્યા છો. પણ આ ગ્રીલ્ડ ચીઝ સેન્ડવિચ, ફ્રેન્ચ ફ્રાઈ અને પાંઉં બટર ખાઈ ખાઈને તમે કંટાળી ગયા છો. દિવસમાં બે વખત મે’હાણાના ભાંડુ ‘ગોમ’માં કાથીના ખાટલા પર ‘બેહીને’ ‘તાંહળામાં’ આરોગતા હતા, તે ખીચડી , કઢી અને ઘેર બનાવેલા મેથીયાંના અથાણાંની લિજ્જત જમવાના ટાણે તમને ‘હતાવે’ છે. ગમે તેટલી ચકમકતી કારની હારની હાર સામેથી પસાર થતી ન હોય, પણ ‘હામે ધુળથી ભરેલા આંગણામાં છાણની અત્તર સુવાસ વચ્ચે, દૂઝણી ભેંશ્યું’ પુંછડા ઝુલાવતી માંખ્યું ઊડાડતી હોય એ વતનની યાદ તમારા ચિત્તને કોરી ખાય છે.


[ ‘ …. ‘- મહેસાણાની બોલી ]

દેશમાં હતા ત્યારે તો તમે ભાંડુ ગામથી થોડેક જ દુર પાટણમાં મિકેનિકલ એન્જિ. નો ડિપ્લોમા કરવા ગયા હતા. ત્યાંય જમણની એ લિજ્જત તો એમની એમ જ માણવા મળતી હતી. પણ મેર મુઉં આ અમેરિકા – સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ જેવા આ ડુચા માંડ ગળે ઊતારવાના?

૧૯૭૦

તમે એમ.બી.એ.ની ડીગ્રી મેળવી, શિકાગોની જેફરસન ઈલેક્ટ્રિક કમ્પનીની એસેમ્બ્લી લાઈનમાં ગુણવત્તાની ચકાસણી (ક્વોલિટી એસ્યોરન્સ) કરતા થઈ ગયા છો. જે ઉમેદ બર કરવા આટલી મોટી ફલાંગ તમે ભરી હતી તે, મસ મોટો ડોલરિયો પગાર પણ તમારી બેન્કના ખાતામાં હવે જમા થવા લાગ્યો છે. પણ લન્ચ વખતના એ ડુચા તો એમના એમ જ ને? આશ્વાસન એક જ – તમે એકલા નથી. ઝળહળતા અમેરિકન ડોલર કમાવા આ દેશમાં આવેલા તમારા જેવા કેટલા બધા જુવાનોની પણ આ જ હાલત છે ને?

૧૯૭૧

તમારા એક મિત્ર રમેશ ત્રિવેદી તમને ઓફર આપે છે – દેશી વેપારીઓના થાનક જેવી ડેવન સ્ટ્રીટમાં, ખોટ કરતી, એમની ખડખડ પાંચમ જેવી દુકાન એમને વેચી નાંખવી છે. તમારી રોજિંદી જમણ વખતની વ્યથાઓમાંથી નફો કરી લેવાની તક તમને આ ઓફરમાં દેખાઈ આવે છે. તમે આ તક ઝડપી લો છો. નોકરીની સાથે સાથે નાનકડો ગ્રોસરી સ્ટોર ચાલુ કરવાની તરખડમાં તમે જોતરાઈ જાઓ છો. પણ જેમ જેમ સ્ટોર શરૂ કરવાની એ તરખડમાં તમે ઊંડા ઊતરતા જાઓ છો, તેમ તેમ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવી હરકતો, એક પછી એક, વિકરાળ જડબું ખોલીને તમને ઓહિયાં કરી જવા સામે આવતી જાય છે. જમવાની તમારી અંગત સમસ્યામાંથી શરૂ થયેલી આ પ્રક્રિયા એક મોટી અને અંત જ ન દેખાય તેવી ભયાનક ગુફાની અંદર તમને ઊંડે ને ઊંડે ખેંચવા માંડે છે.


પણ તમારા અસ્સલ મેહાણા -જિન્સ એમ થોડી જ હાર કબુલી લે? તમે દેશમાંથી મદદ માટે તમારા નાના ભાઈ તુલસીને શિકાગો બોલાવી લો છો. પત્ની અરૂણા સાથે તુલસી શિકાગોની જાતરા કરવા તરત આવી જાય છે. તમે બન્ને ભાઈઓ ખભેખભા મિલાવી આ હળના જોતરે બળદ બની જોતરાઈ જાઓ છો – એક બે મહિના માટે નહીં , પુરા ત્રણ વરસ!

અને છેવટે સપ્ટેમ્બર – ૧૯૭૪ માં તમારો પહેલો સ્ટોર ચાલુ થઈ જાય છે. સ્ટાફમાં કુલ ત્રણ જણ. તુલસી, અરૂણા અને તમે પોતે ! અવ્યવસ્થિત છાજલીઓ, ખુટતી આઈટમો, અને બીજી ઘણી બધી હરકતો વાળો અને માત્ર ૯૦૦ ચોરસ ફૂટ વાળો એ સ્ટોર દેશી હાટડી જેવો વધારે લાગે છે. * સવારના નવ વાગ્યાથી રાતના નવ વાગ્યા સુધી તમે ત્રણ જણા સ્ટોર વારાફરતી સંભાળો છો. અલબત્ત , તમારો વારો પતે એટલે તરત જ ચાલુ નોકરીની તમારી દૈનિક પાળી તો ચાલુ જ રાખવી પડે ને? નહીં તો રોટલા ભેગા ક્યાંથી થાઓ?! તમારાં બાળકોને પણ નિશાળમાંથી છુટીને બે ત્રણ કલાક તમને મદદ કરવા સિવાય બીજો કોઈ આરો નથી.

પણ સુખ એ વાતનું છે કે, આવો કોઈ સ્ટોર ડેવનની એ દેશી માર્કિટમાં નથી. જોતજોતામાં તો ઘરાકોની લાઈનો લાગવા માંડે છે. ધીમે ધીમે સ્ટોરમાં આઈટમો વધતી જાય છે, અને એની સાથે ઘરાકી પણ.

બે ત્રણ વર્ષ પછી તમે ત્રણે જણા નોકરીઓ બાજુએ મુકી, ફૂલ ટાઈમ આ ધંધામાં લાગી જાઓ છો. અરે ! હવે તમે પગારદાર સ્ટાફ રાખવાનું પણ વિચારવા લાગ્યા છો.

(*) અતિશયોક્તિ માટે મફતભાઈ માફ કરે.

૧૯૯૧

આધુનિક મેનેજમેન્ટ અને ફાઈનાન્સના શાસ્ત્રોમાં ગ્રેજુએટ બનેલા તમારા દીકરા સ્વેતલ અને રાકેશ હવે એના ભણતરનો ઉપયોગ કરી તમે બાંધવા માંડેલી ઈમારતને બહુમાળી અને બહોળા ફેલાવાવાળી કરવા લાગ્યા છે. પેકેજિંગ કમ્પની ‘રાજા ફુડ’ નો જન્મ એમના પ્રયાસોથી શક્ય બન્યો છે. આ જ રીતે ‘સ્વાદ’ બ્રાન્ડ વાળી અવનવી આઈટમોનું ઉત્પાદન અને પેકિંગ પણ તેમણે શરૂ કર્યું છે. તમે હવે અમેરિકામાં ઠેર ઠેર પથરાયેલા દેશી ગ્રોસરી સ્ટોરોને માલ પહોંચાડવા લાગ્યા છો. તમારા કુટુમ્બના બીજા સભ્યોની નવી પેઢી પણ એ ઈમારતના વિસ્તારમાં ફાળો આપવા લાગી છે.


તમારી એ નાનકડી હાટડી પણ હવે તો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર જેવી દેખાવા લાગી છે.

૨૦૧૭

પાયાની ઈંટ જેવી એ હાટડીમાંથી શરૂ થયેલું મફત અને તુલસી પટેલનું એ સાહસ અત્યારે આલિશાન ઈમારત બની ગયું છે.ત્રણ પેઢીના કુટુમ્બીજનો એમાં સક્રીય ભાગ લે છે. અસંખ્ય દેશી અને વિદેશી કર્મચારીઓ એમાં કામ કરી કમાતા ધમાતા થયા છે. અમેરિકાના પંદર શહેરોમાં પટેલ બ્રધર્સ ના બાવન આલિશાન સ્ટોર ધમધમી રહ્યા છે. બીજા નાના નાના સ્ટોરોને પણ પટેલ બ્રધર્સ પાસેથી ઇમ્પોર્ટ/ એક્સપોર્ટની માથાકૂટ વિના સહેલાઈથી માલ મળી શકે છે. ઘણા શહેરોમાં તો જુદા જુદા વિસ્તારોને સેવા આપતી શાખાઓ પણ સ્થપાઈ છે. દા.ત. ડલાસ ફોર્ટ વર્થમાં જ એની ચાર શાખાઓ છે પટેલ બ્રધર્સની વાર્ષિક ટર્ન ઓવર છે – ૧૪૦ કરોડ ડોલર ! આ સ્ટોરોમાં ભારતીય ઘરાકો તો આવી જ, પણ બિન ભારતીય ગ્રાહકો પણ અવારનવાર જોવા મળી જાય છે.

સાથે સાથે તેમના બીજા સાહસો ‘રાજા ફુડ્ઝ’ , ‘સ્વાદ’ પટેલ એર ટૂર્સ, સાહિલ (કપડાંની દુકાન), પટેલ હેન્ડીક્રાફ્ટ એન્ડ યુટેન્સિલ્સ , અને પટેલ કાફે પણ એમના વેપારી સાહસના લંબાવેલા હાથ છે.


પટેલ બ્રધર્સના મોડલ પર અપના બઝાર, સબ્જી મંડી વિ. હરીફ સ્ટોરો પણ ઊભા થયા છે.

અને આ તો એમના ધંધાની વાત થઈ. સમૃદ્ધ બનીને એમણે પોતાની સમૃદ્ધિ માત્ર પોતીકી રાખી નથી. ‘દેશ’માં કરોડો રુપિયાના દાનથી આ ભાઈઓ સમાજનું ઋણ ચુકવતા રહ્યા છે. અમદાવાદનું ‘સંવેદના ફાઉન્ડેશન’ આવું એક નોંધપાત્ર પ્રદાન છે.

Share This